Ruiny zamku w Świerklańcu, położone w parku rezydencjonalnym Donnersmarcków, przestały istnieć w wyniku prac rozbiórkowych przeprowadzonych latem i jesienią 1962 roku. Przed tym okresem obiekt był częściowo zniszczony i ograbiony po 1945 roku, a jego stan konserwatorski oceniano jako możliwy do zabezpieczenia lub odbudowy. Władze powiatowe zleciły prace wyburzeniowe, a miejscowa ludność usunęła znaczną część gruzu i wykorzystała materiał na potrzeby budowlane. Sprawa wzbudziła sprzeciw konserwatorów i spowodowała późniejsze korekty w rejestrze zabytków.
Co wydarzyło się we wrześniu 1962?
W pracach rozbiórkowych uczestniczyli górnicy z kopalni "Andaluzja" oraz sekcja robót strzałowych zakładów Nitron z Krupskiego Młyna. Najpierw nawiercono otwory strzelnicze w murach, a później mury wysadzono przy użyciu materiałów wybuchowych. Prace prowadzone były na zlecenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Tarnowskich Górach, które uzyskało zgodę administracyjną na rozbiórkę.
Po wybuchach gruz rozebrali miejscowi mieszkańcy i robotnicy, co doprowadziło do szybkiego usunięcia pozostałości. Wojewódzki konserwator zabytków dowiedział się o wykonywanych pracach dopiero 30 listopada 1962 roku, gdy większość gruzowiska była już usunięta. W konsekwencji obiekt został skreślony z rejestru zabytków.
Kto podpalił zamek w 1945 roku?
Przyczyny zniszczeń z końca II wojny światowej pozostają niejasne i są przedmiotem sporów historyków i regionalistów. Część przekazów wskazuje na działania oddziałów Armii Czerwonej, które miały splądrować i podpalić część rezydencji. Inna wersja, powoływana m.in. na relacje osób związanych z rodem Donnersmarcków, mówi o celowym podpaleniu przez wycofujących się żołnierzy niemieckich. Badacze zaznaczają brak niepodważalnych materiałów fotograficznych potwierdzających jednoznacznie scenerię pożaru.
Co zachowało się po zespole rezydencjonalnym?
W obrębie dawnego założenia rezydencjonalnego przetrwały fragmenty parku i nieliczne elementy konstrukcyjne. Pałac zwany "Małym Wersalem" i inne budowle parkowe zostały wcześniej rozgrabione i częściowo rozebrane; materiały z rezydencji posłużyły między innymi do budowy Pałacu Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej. W niektórych przypadkach elementy ozdobne przeniesiono — przykładowo bramę pałacową umieszczono przy wejściu do Śląskiego Ogrodu Zoologicznego w Chorzowie.
Do dziś w parku widoczne są mostki nad fosą prowadzące donikąd oraz fragmenty fundamentów i dwa postumenty, na których stały niegdyś rzeźby lwów. Pozostały mostki nad fosą i dwa postumenty z lwami.
